Arabische vrouwenstemmen

Normaal lees ik vooral boeken van Arabische mannelijke schrijvers. Juist daarom was Arabische vrouwenstemmen voor mij een bijzondere ontdekking. Het was mooi om de ervaringen, gevoelens en gedachten van Arabische vrouwen te leren kennen via hun poëzie.

Wat mij vooral bijblijft, is hoe tijdloos veel van de gedichten aanvoelen. Thema’s als liefde, verlies, hoop en verlangen zijn van alle tijden en spreken ook vandaag nog aan.

Ik vond het bovendien prachtig dat elk gedicht zowel in het Arabisch als in het Nederlands is opgenomen. Daardoor kon ik genieten van de originele taal én de Nederlandse vertaling. Dat maakte het lezen voor mij extra bijzonder.

Deze bundel heeft mij positief verrast en ik raad hem van harte aan aan iedereen die geïnteresseerd is in poëzie en de rijkdom van de Arabische cultuur.

Arabische vrouwenstemmen is een verzameling van gedichten geschreven door Arabische vrouwen. Het okergele leeslint is als een gouden draad in de gedichten tussen deze karmozijnrode kaft. Het boek laat de stemmen van de vrouwen door de eeuwen heen klinken.

Het beeld dat wij ‘westerlingen’ van Arabische vrouwen hebben is, kort door de bocht genomen, ongenuanceerd. Ze zijn slaafs aan hun man, gedwee in het opvolgen van de sharia (Islamitische wet) en achterlijk in hun ontwikkeling. Als je in de spiegel kijkt en jezelf ziet, weet je dat je een gecompliceerd mens bent, met gevoelens en overpeinzingen, verlangens en verworvenheden. Zo zijn Arabische vrouwen ook. Hun cultuur is voor mij een mysterie en het maakt me nieuwsgierig om hen te leren kennen. Want achterlijk in de ontwikkeling zijn ze allerminst en slaafs aan de echtgenoot durf ik ook te betwijfelen. Daarom praat ik graag met Arabische vrouwen en lees ik boeken van mensen die veel meer over de Arabische ontwikkelingen weten dan ik. Het is de perfecte tijd om een boek als dit uit te geven. Vrouwen in het algemeen, en Arabische vrouwen in het bijzonder, verdienen een podium.

Sinds een paar maanden ben ik verdiept in het boek De dochters van Allah, geschreven door de Australische journaliste Geraldine Brooks. Het geeft een inkijkje in een wereld waar ik geen toegang toe heb. Dat is wat boeken zo bijzonder maakt. Ze laten je iets zien wat buiten jouw leefwereld ligt. Zo ook Arabische vrouwenstemmen. Door gedichten van 4000 v. Chr. tot 1492 te bundelen ontstaat een verzameling die laat zien hoe doorvoelend Arabische vrouwen altijd zijn geweest. Met de jaartallen zo naast elkaar, rijst de vraag: Waarom geen hedendaagse poëzie? Een andere vraag die al snel bij mij boven komt: Waarom is dit samengesteld door een man? En, waarom is de vertaler een man? Hoe zou dit boek geworden zijn als er (meer) vrouwen aan hadden gewerkt?

De enige vrouw die ik in het colofon kan vinden is Saba Hamzah (Jemenitische dichter, onderzoeker, schrijver en docent). Zij heeft de vertaler haar medewerking verleent. Wat dat precies omvat is mij niet duidelijk. Ik hoop dat zij haar kritische blik heeft geworpen op de veelzijdigheid van het vertalen en de onderliggende boodschappen van de vrouwen eer aangedaan heeft. Het Arabisch is een taal die afhankelijk van de context op verschillende manieren geïnterpreteerd kan worden. Een woord kan meerdere betekenissen hebben. De bril waar je als vertaler door kijkt is medebepalend voor de interpretatie. Geen gemakkelijk klus, dus. Het is dan ook prachtig en respectvol naar de bronteksten dat alle gedichten óók in het Arabisch zijn afgedrukt. Wie Arabisch kan lezen, kan zelf beoordelen wat de Nederlandse vertaling waard is.

Het begrijpen van een gedicht vraagt kennis van de tijdsgeest waarin het geschreven is. Weten wie de auteur was en hoe haar leven was, kan eveneens duiding geven. Was ze een prinses, een ongehuwd meisje of misschien een weduwe? Was ze getrouwd en hoe voelde ze zich in haar huwelijk?
Om de lezer te helpen de gedichten te begrijpen zijn er korte biografieën over de dichters en uitleg over de tijdgeest toegevoegd. Van iedere dichteres is er, wanneer bekend, beschreven wie ze was en in welke tijd ze leefde. Zo leren we dat het volk de Aad maar liefst zeventig goden vereerden, maar dan Allah wilde dat ze hem als de enige waren zouden vereren. Daarop zond Allah hun Zijn profeet Hud. Verderop in het boek lezen we gedichten van de grootste vrouwelijk dichter Khansa, oftewel Tumadir bint Amr ibn al-Sharid. Zij werd door de Profeet Mohammed regelmatig gevraagd iets voor te dragen. Ik vind het fijn deze informatie te krijgen, want het vergroot mijn begrip voor deze Arabische vrouwen.

Wie door Arabische vrouwenstemmen bladert leest romantische gedichten. Het overgrote deel lijkt geschreven vanuit passionele liefde en overgave aan de geliefde. Wie snel leest, leest daarin vrouwen die zich voor de voeten van mannen werpen omdat ze hun aandacht willen. Maar zo devoot is het zeker niet. De liefde strekt zich overwegend uit naar de Ene, Allah, God. Wanneer je dat beseft krijgen de gedichten een andere lading. Het zijn loftuitingen over de wereld en hoe die geschapen is, maar ook kritische noten bij gedragingen en verlangens die niet gezien of gehoord worden. Zo schreef Hafsa vele liefdesgedichten, waarin ze haar geliefde Abu Ja’far ibn Sa’id subtiel liet weten dat hij het, in haar ogen, allemaal verkeerd zag. Ze geeft blijk van haar intelligentie en daadkracht, wat ik inspirerend en hoopgevend vind.

Al die eeuwen dat de gedichten van deze vrouwen niet of nauwelijks gelezen werden, kan met deze bundel enigszins worden ingehaald. Arabische vrouwenstemmen is een boek wat je keer op keer kunt openslaan. Maar je kunt het ook van kaft tot kaft lezen, om na het einde weer bij het begin te beginnen. Een mooie toevoegen aan de Patroon-serie van Uitgeverij AnkhHermes.

Lezer aan de hand

Bij het zien van het boek krijg ik direct het gevoel dat ik iets bijzonders in handen heb. Dat komt behalve door de mooie uitvoering – stevige kaft, verzorgd omslag en een goudkleurig leeslint – ook doordat je als lezer zorgvuldig aan de hand wordt meegenomen door samensteller en vertaler Abdullah Al-Udhari.

Al-Udhari, geboren in Jemen (1941), is naast dichter ook literatuurhistoricus. Hij studeerde Arabische literatuur in Londen en deelt zijn kennis ruimschoots in deze bundel. Hij verdeelt het boek onder in vijf perioden: de Jahiliyya, de Islamistische periode, de Omajjadische periode, de Abbasidische periode en de Andalusische periode. In de inleiding licht Al-Udhari in chronologische volgorde deze perioden toe en introduceert enkele dichteressen. Daarna volgt op de linkerpagina steeds eerst een introductie, met daaronder het gedicht in de Nederlandse vertaling, en op de rechterpagina het gedicht afgedrukt in Arabisch schrift. Dat laatste geeft een extra dimensie, waarbij opvalt dat het gedicht in het Arabisch vaak verschillend is van lengte en vorm dan in de Nederlandse vertaling.

Kleurrijke introducties

De introductie bij elk gedicht is soms nog mooier en kleurrijker dan het gedicht zelf. Waar de gedichten soms wat eenvoudig overkomen, zijn de inleidende teksten haast op zich staande verhalen, die doen denken aan mythen en opera’s of aan sprookjes uit Duizend-en-een-nacht, vol met intriges, oorlogen en veel liefdesgenot en -leed. Naast de naam, geboorte- en sterfdatum van de dichteres (als die bekend zijn), vertelt Abdullah Al-Udhari iets over de afkomst van de dichteres en de context van die tijd. Een duizelingwekkende hoeveelheid namen, van kaliefen, profeten en koningen komt voorbij, en vaak figureren ook broers, zussen, echtgenoten, minnaars en vaders van de dichteres in de verhalen en gedichten. Door die meeslepende verhalen word ik onherroepelijk meegezogen in de wondere wereld van de Arabische vrouwelijke poëzie.

Vrijmoedig en expliciet versus vroom en braaf

Uit de inleidende teksten blijkt ook hoe uiteenlopend van afkomst, beroep en sociale status de dichteressen zijn. Ze hebben bijzondere beroepen als luitspeler, kalligraaf, componist, krijger of rechter, zijn dochter van een vijgenverkoper of van een koning. Soms is een dichteres lijfeigene of bijvrouw, soms ook bezit ze zelf lijfeigenen. Opvallend vaak is een dichteres getrouwd met een man die ook dichter is of wordt ze bewonderd door een in die tijd bekende dichter.

Sommige gedichten zijn heel vrijmoedig, en expliciet over seks, zelfs plastisch. Zo schrijft de dichteres Thawab bint Abdullah al-Hanzaliyya, waarover niet veel meer bekend is dan dat ze rond de tiende eeuw na Christus leefde en afkomstig was uit Iran:

‘Jouw pik is een pik
zonder toegang
tot de ingang
van mijn spleet.’

Andere gedichten zijn vroom en braaf, zoals dat van Fatima bint Muhammad (605-632), de dochter van de profeet Mohammed, ook wel Ahmad genoemd:

‘Wie de aarde van Ahmad heeft geroken
zal nimmer nog naar kostbare geuren verlangen.’

Een aantal dichteressen is de zus of geliefde van een koning of een kalief. Zoals Laila bint Tarif († 815), krijger en zus van de Khariji-leider Walid Ibn Tarif († 795). Zij schrijft over haar broer Walid, nadat hij gesneuveld is op de heuvel van Nabatha:

‘We verloren hem zoals de lente verdwijnt:
Stil, kostbaar, onherroepelijk.
Konden we hem toch ruilen voor duizend anderen.’

Dat deze bloemlezing nooit volledig kan zijn spreekt voor zich, maar dat hindert niet. Het is juist de ongebreidelde diversiteit die mij zo verraste. Sommige gedichten spreken mij aan, andere weer niet. Door het geheel – de mooie uitvoering, de toelichting van Abdullah-al-Udhari, de Arabische teksten – ervaar ik het als een levendige introductie tot een wereld die voor mij tot dan toe vrijwel onbekend was. Petje af trouwens voor vertaler Remi Hauman (m.m.v. Saba Hamzah), opgeleid in Leuven als islamoloog/oriëntalist, die alle gedichten rechtstreeks vertaalde uit het klassiek-Arabisch naar het Nederlands.

Meer waardering voor Arabische cultuur

Boeken als deze kunnen leiden tot meer waardering, niet alleen voor Arabische dichteressen, maar ook voor Arabische kunst en cultuur in het algemeen. Mij maakte het in elk geval nieuwsgierig. Dit smaakt zeker naar meer.